Bilimsel araştırmaların önemli bir bölümü deneysel çalışmalar üzerine kuruludur. Özellikle klinik öncesi araştırmalarda, yeni tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesi ve hastalık mekanizmalarının anlaşılması için deneysel hayvan modelleri kullanılmaktadır. Ancak canlı hayvanların kullanıldığı araştırmalar, yalnızca bilimsel değil aynı zamanda etik sorumluluk da gerektirmektedir.
Bu nedenle deney hayvanları ile yapılacak çalışmalar, hem etik kurallar hem de yasal düzenlemeler çerçevesinde yürütülmektedir. Ülkemizde bu süreçler üniversitelerde faaliyet gösteren Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulları (HADYEK) tarafından değerlendirilmekte ve denetlenmektedir.
Deney hayvanları araştırmalarının etik temelini oluşturan en önemli yaklaşım 3R ilkesidir. Bu ilke üç temel kavramdan oluşur:
- Replacement (Yerine koyma): Canlı hayvan kullanımının mümkün olduğu durumlarda hücre kültürü, bilgisayar modellemesi veya alternatif in vitro yöntemlerle değiştirilmesi.
- Reduction (Azaltma): Bilimsel geçerliliği koruyacak örneklem büyüklüğü olan en az sayıda hayvanın kullanılması.
- Refinement (İyileştirme): Deney prosedürlerinin hayvan refahını artıracak şekilde düzenlenmesi ve ağrı ile stresin en aza indirilmesi.
Bu etik yaklaşımın uygulanabilmesi için araştırmacıların yalnızca bilimsel bilgiye değil aynı zamanda deney hayvanları kullanımı konusunda eğitime sahip olması gerekmektedir.
Bu amaçla İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu (HADYEK) tarafından düzenlenen “28. Deney Hayvanları Kullanım Sertifikası Eğitimi” 8–17 Nisan 2026 tarihleri arasında gerçekleştirilecektir. Eğitim kapsamında kemirgenler ve tavşan türlerinde deneysel çalışma yapılabilmesi için gerekli teorik ve pratik bilgiler kursiyerlere aktarılacaktır.
Bu eğitimler sonucunda verilen sertifikalar Tarım ve Orman Bakanlığı onaylıdır ve Türkiye’de deney hayvanları ile yapılacak araştırmalarda geçerli resmi belgelerdir. Uluslararası düzeyde ise deney hayvanları eğitimi için FELASA (Federation of European Laboratory Animal Science Associations) tarafından belirlenen standartlar bulunmaktadır. FELASA sertifikası, Avrupa’daki birçok araştırma kurumunda kabul edilen bir yeterlilik olup, bu belgeyi alabilmek için genellikle yurtdışında ek eğitim programlarına katılmak gerekmektedir. Ayrıca FELASA sertifikaları 5 yıl süreyle geçerli olup belirli aralıklarla güncellenmesi gerekmektedir.
Türkiye’de yürürlükteki mevzuata göre, HADYEK başvurularında canlı hayvanlarla doğrudan çalışacak en az bir araştırmacının deney hayvanları kullanım sertifikasına sahip olması yeterlidir. Bu nedenle her projede tüm araştırmacıların sertifika sahibi olması zorunlu değildir. Örneğin proje yürütücüsünün sertifikası bulunmasa bile, deneyleri gerçekleştiren araştırma ekibinde canlı hayvan deneylerini tamamlayacak sertifikalı bir araştırmacının bulunması etik kurul başvurusu için yeterli kabul edilmektedir.
Bilimsel araştırmaların güvenilirliği yalnızca elde edilen sonuçlara değil, aynı zamanda araştırmanın etik ve metodolojik doğruluğuna da bağlıdır. Bu nedenle deney hayvanları araştırmalarında yer alan araştırmacıların canlı hayvanla temas etmeyecek olsa bile sürecin işleyişine hakim olmak açısından önemlidir.
Sertifika eğitimine başvurular aşağıda yer alan linkten yapılabilmektedir: https://hadyek.inonu.edu.tr/
